Λιθόκτιστα κωδωνοστάσια: Αποσυναρµολόγηση και ανακατασκευή ή επισκευή και ενίσχυση;

Έφη Δεληνικόλα, Κωνσταντίνος Ραγκούσης
Αρχιτέκτoνες Μηχανικοί αναστηλώσεων

Κυριακή Αθανασιάδου, Αλέξανδρος Χαµπεσής, Αναστάσιος Ρόζος
Πολιτικοί Μηχανικοί αναστηλώσεων

Ιωάννα Δογάνη, Αµερίµνη Γαλανού
Συντηρήτριες

1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Tα κωδωνοστάσια, σε αντίθεση µε άλλα τµήµατα των λιθόκτιστων Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών εκκλησιών, είναι σύνθετες γεωµετρικές κατασκευές από τεµάχια λαξευτών λίθων και µεταλλικούς συνδέσµους που, υπό προϋποθέσεις, έχουν την δυνατότητα να αποσυναρµολογηθούν στο σύνολό τους και αφού επισκευασθούν, να ανασυναρµολογηθούν.
Την δυνατότητα αυτή την προέβλεπαν οι αρχιµάστορες απ’ αρχής στον τρόπο κατασκευής, µετά από την διαπίστωση συχνών καταρρεύσεων και παραµορφώσεων των κωδωνοστασίων που έχτιζαν. Πράγµατι, λόγω του ύψους και των αναλογικά λεπτών διατοµών του φέροντα οργανισµού τους, τα κωδωνοστάσια είναι από τα πιο ευάλωτα στον σεισµό στοιχεία των Ναών. Σηµαντικό ρόλο στην εµπειρία των µαστόρων έπαιζε επίσης η γνώση της κατασκευαστικής πρακτικής των αρχαίων
µνηµείων από µάρµαρο που αποκτιόταν µέσω της παράδοσης αλλά και της παρατήρησης.
Η δυνατότητα απο/ανασυναρµολόγησης των κωδωνοστασίων διευρύνει το πεδίο επιλογών µεθόδων αναστήλωσης και αποκατάστασής τους αλλά απαιτεί πολύ σχολαστική τεκµηρίωση της υπάρχουσας κατάστασης, κατανόηση του τρόπου που λειτουργούν ως φέροντες οργανισµοί και αποσαφήνιση της δεοντολογίας που θα τηρηθεί σε σχέση µε την εφαρµογή των αρχών αναστήλωσης.
Το ίδιο εξάλλου συµβαίνει και µε τους µιναρέδες των Μουσουλµανικών µνηµείων.

2. ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ –ΤΥΠΙΚΕΣ ΒΛΑΒΕΣ
Τα συνηθέστερα κατασκευαστικά προβλήµατα των κωδωνοστασίων είναι η διάβρωση ή θραύση των υλικών τους (αποσάθρωση πωρολίθων και κονιαµάτων αρµών, διόγκωση λόγω οξείδωσης των
µεταλλικών συνδέσµων και των ελκυστήρων που οδηγεί σε θραύσεις µαρµάρων κλπ ).Η εξέλιξη
µάλιστα των βλαβών αυτών είναι ιδιαίτερα γρήγορη αφού, λόγω του ύψους τους, τα κωδωνοστάσια είναι εκτεθειµένα στις πιο έντονες περιβαλλοντικές δράσεις (παγετός, άνεµος, κεραυνοί).
Από τα αίτια αυτά -που συχνά δρουν αφανώς- µπορούν να προκληθούν έντονες θραύσεις και
µετατοπίσεις σε κρίσιµα φέροντα στοιχεία, ακόµα δε και αιφνίδια κατάρρευση.
Για τον παραπάνω λόγο η ποιότητα των υλικών κατασκευής των κωδωνοστασίων και η κατεργασία τους είναι κατά κανόνα πολύ ανώτερη από τα υλικά των υπόλοιπων τοιχοποιιών των Ναών (λαξευτοί λίθοι, χρήση µολυβιού στις θέσεις των συνδέσµων, ελκυστήρες κλπ).
Συχνά για λόγους ταχύτητας, χαµηλότερου κόστους ή εντοπιότητας χρησιµοποιούνται δοµικά υλικά χαµηλής αντοχής (όπως π. χ. τοπικοί πωρόλιθοι) που λόγω των µικρών διατοµών και της έντονης αιολικής δράσης διαβρώνονται ταχύτατα. Χαρακτηριστικό παράδειγµα το κωδωνοστάσιο στην περιοχή Καλοπλύτου στη Χίο από πωρόλιθο Θυµιανών, που για την επισκευή του χρειάσθηκε να ανακατασκευασθούν νέα κιονόκρανα και ορισµένοι κίονες. Εν τούτοις, η επιλογή αυτή δεν πρέπει αβασάνιστα να θεωρηθεί κακοτεχνία αλλά εντάσσεται µέσα στην παραδοσιακή πρακτική της κατά διαστήµατα προβλεπόµενης απο/ανασυναρµολόγησης των κωδωνοστασίων.
Αλλά και στις περιπτώσεις χρησιµοποίησης ανθεκτικών δοµικών υλικών όπως µάρµαρο, σταδιακά και
µε την διείσδυση υγρασίας από τους αρµούς οι µεταλλικοί σύνδεσµοι µεταξύ των µαρµάρινων τεµαχίων διογκώνονται και προκαλούν µικρές αρχικά µετατοπίσεις και σε συνέχεια επικίνδυνες αποτµήσεις ή διαρρήξεις σηµαντικών φερόντων στοιχείων. (Χαρακτηριστικό είναι το φαινόµενο της

διεύρυνσης των οριζόντιων αρµών λόγω διόγκωσης των µεταλλικών συνδέσµων στο Νότιο Κωδωνοστάσιο του Ι. Ναού Κοιµήσεως Θεοτόκου Χρυσοσπηλιώτισσας, που συνολικά αύξησε το ύψος του κατά 9 ολόκληρα εκατοστά µέσα σε 100 χρόνια.
Μια άλλη παράµετρος που αφορά τα προβλήµατα των κωδωνοστασίων είναι ότι συχνά οικοδοµούνται αρκετά χρόνια αφού οι αντίστοιχοι Ναοί (και οι πυργοειδείς βάσεις τους) έχουν ολοκληρωθεί.

3. ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ
Στα κωδωνοστάσια λοιπόν, για µια ή περισσότερες από τις παραπάνω αιτίες γρήγορα εκδηλώνονται προβλήµατα, κι έτσι κατά κανόνα όταν καλούµεθα να τα µελετήσουµε έχουν ήδη υποστεί τουλάχιστον µια σοβαρή επισκευή. Ή έχουν καθαιρεθεί και ανασυναρµολογηθεί, ή στερεώθηκαν εµπειρικά µε µεταλλικές περιδέσεις ή τέλος «ενισχύθηκαν» µε προσθήκη εσωτερικών σκελετών από οπλισµένο σκυρόδεµα που τα έκαναν περισσότερο άκαµπτα χωρίς όµως να αποτρέψουν τις περαιτέρω θραύσεις στα λίθινα στοιχεία τους. Συνήθως επίσης έχουν προηγηθεί προσπάθειες επισκευής µε αρµολόγηση µεταξύ των λίθων όταν εµφανίσθηκαν οι πρώτες διευρύνσεις των αρµών λόγω οξείδωσης και για ένα διάστηµα έχουν αποτρέψει την είσοδο υγρασίας και µειώσει τον ρυθµό οξείδωσης.

4. ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ
Στην συνέχεια θα παρουσιασθούν επιγραµµατικά τρεις περιπτώσεις επεµβάσεων σε κωδωνοστάσια
µε έµφαση στα κριτήρια για την επιλογή των αντίστοιχων τελικών προτάσεων αποκατάστασης που αποφασίσθηκαν και εγκρίθηκαν:

4.1 Επισκευή και ενίσχυση των κωδωνοστασίων του Ι. Ναού Αναστάσεως στην Ερµούπολη Σύρου.

4.2 Αποσυναρµολόγηση και ανοικοδόµηση των µαρµάρινων κωδωνοστασίων στον Ι. Ναό Αγίας Τριάδας στις Λεύκες Πάρου.

4.3 Αποσυναρµολόγησηκαι ανακατασκευή των δύο κωδωνοστασίων του Ι. Ναού Κοιµήσεως Θεοτόκου Χρυσοσπηλιώτισσας .

5.ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ
Από όσα ήδη αναπτύχθηκαν είναι φανερό ότι η απάντηση στο δίληµµα: αποσυναρµολόγηση και ανακατασκευή ή επισκευή και ενίσχυση των λιθόκτιστων κωδωνοστασίων δεν είναι αυτονόητη ούτε
µονοσήµαντη και το ερώτηµα αυτό πρέπει να τίθεται και να αντιµετωπίζεται διεξοδικά σε κάθε ξεχωριστή περίπτωση µε συνεκτίµηση και όλων των υπόλοιπων παραγόντων που το επηρεάζουν.

  Ολύμπου 40, Γέρακας, Αττική / τηλ:2106392213 / info@diastylos.gr