3ο Πανελλήνιο Συνέδριο Αναστηλώσεων, Αθήνα 1-3 Νοεμβρίου 2012
διοργάνωση:ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΩΘΗΣΗΣ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΑΝΑΣΤΗΛΩΣΗΣ ΤΩΝ ΜΝΗΜΕΙΩΝ (ΕΤΕΠΑΜ)

Έφη Δεληνικόλα
Αρχιτέκτων – αναστηλώτρια
Αναστάσιος Ρόζος
Πολιτικός Μηχανικός Αναστηλώσεων
Κυριακή Αθανασιάδου
Πολιτικός Μηχανικός MSc Αναστηλώσεων
Κωνσταντίνος Ραγκούσης
Αρχιτέκτων Μηχανικός MSc Αναστηλώσεων

1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Με αφορμή την αποκατάσταση των κωδωνοστασίων του Ιερού Ναού Κοιμήσεως Θεοτόκου Χρυσοσπηλιώτισσας στην Αθήνα, διαπιστώνεται άλλη μια φορά η αναγκαιότητα της επί τόπου παρουσίας του μελετητή κατά την διάρκεια του έργου καθώς μόνο έτσι έχει την δυνατότητα να επαναξιολογήσει τα πραγματικά δεδομένα και να ελέγξει, αναπροσαρμόσει και οριστικοποιήσει τις προτεινόμενες, κατά τη διάρκεια των εργασιών αποκατάστασης. Η διαδικασία αυτή δεν υποδηλώνει ότι η αρχική μελέτη είναι ελλιπής, αλλά αντίθετα επισημαίνει ότι καμία μελέτη αποκατάστασης και στερέωσης σε μνημείο δεν θεωρείται ολοκληρωμένη αν δεν επαληθευθεί στις συνθήκες του έργου. Στο συγκεκριμένο παράδειγμα, κρίθηκε από τους μελετητές, οι οποίοι ήταν και επιβλέποντες του έργου ότι οι αρχικά προτεινόμενες επεμβάσεις έπρεπε να επανεκτιμηθούν στη βάση νέων στοιχείων που αφορούσαν το δομικό σύστημα και την παθολογία του φορέα, τα οποία προέκυψαν κατά τη διάρκεια των εργασιών αποκατάστασης, μέσα από τη διεξοδική καταγραφή και ανάλυση των ευρημάτων.
2. ΑΡΧΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ
Τα συμπεράσματα της αρχικής ανάλυσης και οι προτεινόμενες επεμβάσεις που προτάθηκαν αρχικά από τους μελετητές είχαν προκύψει μέσα από μία μακροσκοπική προσέγγιση η οποία ειδικά σε ότι αφορούσε την εσωτερική δομή των κωδωνοστασίων, εκ των πραγμάτων παρέμενε ελλειπής. Παρόλα αυτά, με βάση τόσο την παρατήρηση και αποτύπωση, όσο και παραδείγματα ανάλογων κατασκευών, στάθηκε εφικτό να αποσαφηνισθούν οι γενικές αρχές του τρόπου δόμησής τους καθώς και τα κρίσιμα εκείνα στοιχεία της παθολογίας τα οποία στη συνέχεια καθόρισαν τις αρχικά διαμορφωμένες προτάσεις επέμβασης. Ακολουθούν επιγραμματικά τα συμπεράσματα της αρχικής αυτής προσέγγισης.
Η δομή των κωδωνοστασίων χαρακτηρίζεται από τρεις κύριες ζώνες: τους οκτώ φέροντες μαρμάρινους πεσσούς οι οποίοι μέχρι το ύψος των 3μ είναι μονολιθικοί και στη συνέχεια και μέχρι τη στέψη της ζώνης αυτής αποτελούνται από 3 επιλέον μέλη μικρού ύψους, τον φανό αποτελούμενο από οπτοπλινθοδομή εσωτερικά και μαρμάρινα μέλη στις όψεις και τον τρούλο από οπτοπλινθοδομή. Η όλη κατασκευή ενισχύεται από σύστημα ελκυστήρων σε δύο στάθμες. Όλα τα μαρμάρινα μέλη συνδέονται μεταξύ τους μέσω μεταλλικών συνδέσμων. Στο ΒΔ κωδωνοστάσιο, στη δεκαετία του ΄30 έγινε επέμβαση με έγχυτο μανδύα οπλισμένου σκυροδέματος , το πιθανότερο για να αντιμετωπισθούν τα προβλήματα ευστάθειας που προέκυψαν από τη λειτουργία των καμπανών. Ο μανδύας αυτός τοποθετήθηκε στο σύνολο της εσωτερικής παρειάς της κατασκευής και είχε πάχος 15εκ.
Η παθολογία των κωδωνοστασίων μπορεί να διακριθεί σε τρεις κατηγορίες:
Α) Δομικές βλάβες λόγω σεισμού: Εμφανίζονται κυρίως στο ΝΔ κωδωνοστάσιο. Κυριότερη και πολύ κρίσιμη βλάβη αυτής της κατηγορίας είναι η αστοχία με τη μορφή αποκοπής ενός από τους οκτώ κύριους μονολιθικούς πεσσούς, στη στάθμη της στέψης του στηθαίου. Στο ΒΔ κωδωνοστάσιο, η ύπαρξη του μανδύα από Ω.Σ. λειτούργησε πιθανότατα θετικά στην αντιμετώπιση του σεισμού καθώς δεν εμφανίζονται αστοχίες κύριων φέροντων στοιχείων, οδήγησε όμως στην ανάπτυξη μεγαλύτερης κλίμακας βλαβών της επόμενης κατηγορίας.
Β) Τοπικές αστοχίες μαρμάρου λόγω διόγκωσης που προκλήθηκε από την οξείδωση των μεταλλικών συνδέσμων. Στο ΒΔ κωδωνοστάσιο πιθανόν λόγω της ύπαρξης του μανδύα Ω.Σ. ο οποίος εμπόδιζε τις σχετικές μετακινήσεις μεταξύ των μελών, οι αστοχίες αυτές εμφανίζονται εντονότερες. Στο ΝΔ κωδωνοστάσιο εμφανίζονται κυρίως σχετικές μετακινήσεις μεταξύ των μελών και διευρύνσεις των αρμών οι οποίες έχουν οδηγήσει σε ανύψωση του συνόλου της κατασκευής έως και 11εκ.
Γ) Φθορά της επιφάνειας των μαρμάρων τόσο εξαιτίας των δυσμενών ατμοσφαιρικών συνθηκών όσο και λόγω της οξείδωσης των μεταλλικών συνδέσμων.
Η πρόταση, που στόχο είχε την αντισεισμική ενίσχυση των κατασκευών και την εξυγίανση των μαρμάρινων μελών τους, περιελάμβανε την αποσυναρμολόγησή των κωδωνοστασίων έτσι ώστε να καταστεί δυνατή η αντικατάσταση των οξειδωμένων μεταλλικών συνδέσμων με νέους από τιτάνιο καθώς και την συγκόλληση και συμπλήρωση των θραυσμένων τεμαχίων μαρμάρου. Περιελάμβανε επίσης την προσθήκη συστήματος μεταλλικών στοιχείων αύξησης της δυσκαμψίας στην περιοχή των μονολιθικών πεσσών όπου εμφανίζονταν οι σημαντικότερες βλάβες λόγω σεισμού.
Κατά την υποβολή της μελέτης στο ΥΠΠΟ για έγκριση, με βάση τις υποδείξεις της υπηρεσίας και μελών του ΚΣΝΜ, διερευνήθηκε από τους μελετητές σειρά εναλλακτικών επεμβάσεων οι οποίες σε αντικατάσταση του συστήματος δυσκαμψίας, περιελάμβαναν την προσθήκη συστήματος απόσβεσης ενέργειας (viscous dampers). Τα αποτελέσματα της διερεύνησης έδειξαν ότι το σύστημα αυτό δεν μπορεί να συνεισφέρει ουσιαστικά λόγω των μικρών μετακινήσεων οι οποίες εμφανίζονται κατά τη σεισμική καταπόνηση, με αποτέλεσμα την μη ενεργοποίηση των μηχανισμών απόσβεσης. Έτσι, η τελικά εγκεκριμένη πρόταση, όπως –κατ’ οικονομία- διαμορφώθηκε από το Συμβούλιο και την Υπηρεσία δεν περιελάμβανε καμία διάταξη η οποία θα εξασφάλιζε άμεσα την βελτίωση της συνολικής αντισεισμικής συμπεριφοράς των κωδωνοστασίων, και απλά εξασφάλιζε τις προϋποθέσεις να τοποθετηθεί το απαραίτητο σύστημα απόσβεσης ενέργειας στο μέλλον, εάν αυτό καθίστατο τεχνολογικά δυνατό.
3. ΕΥΡΗΜΑΤΑ ΚΑΤΑ ΤΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΤΗΣ ΑΠΟΣΥΝΑΡΜΟΛΟΓΗΣΗΣ
Τα παραπάνω στοιχεία και συμπεράσματα είχαν προκύψει χωρίς να είναι δυνατόν να εξακριβωθεί πλήρως το δομικό σύστημα καθώς δεν υπήρχε τρόπος να ερευνηθούν στοιχεία που αφορούσαν τους ενσωματωμένους στη μάζα των κωδωνοστασίων μεταλλικούς συνδέσμους. Αυτό κατέστη δυνατόν με την έναρξη των εργασιών αποκατάστασης που ξεκίνησαν από το ΒΔ κωδωνοστάσιο με την προοδευτική αποσυναρμολόγησή του. Πολύ σύντομα, στη ζώνη του φανού και μέσα στη μάζα της οπτοπλινθοδομής, διαπιστώθηκε η ύπαρξη ενός σχετικά σύνθετου μεταλλικού συστήματος ανάρτησης των μαρμάρινων μελών της όψης, αποτελούμενο από οκτώ κατακόρυφους μεταλλικούς άξονες πακτωμένους στη στέψη των σπονδυλωτών πεσσών, πάνω στους οποίους αγκυρώνονταν αλλεπάλληλες οριζόντιες λάμες ανάρτησης των μαρμάρινων τεμαχίων. Τα ίδια τα μαρμάρινα μέλη στην περιοχή της σύμμικτης τοιχοποιίας του φανού διαπιστώθηκε ότι είχαν πάχος μεγαλύτερο του αναμενόμενου, ώστε είναι περισσότερο δόκιμο να μιλάμε πλέον όχι για επενδύσεις μαρμάρου αλλά για μεικτό σύστημα μαρμάρου – οπτοπλινθοδομής. Επιπρόσθετα, το σύστημα των μεταλλικών αυτών αναρτήσεων προκάλεσε με την οξείδωσή του πολλαπλές θραύσεις σε όλη την μάζα των μαρμάρων και όχι μόνον στα ορατά τμήματα των όψεων. Η οξείδωση είχε επιδεινωθεί λόγω χρήσεων κονιαμάτων γύψου κατά την δόμηση των τεμαχίων καθώς και θειαφιού αντί μολυβιού στις φωλιές αγκύρωσης. Συνεχίζοντας τη διαδικασία της αποσυναρμολόγησης προς τα κάτω, στη στάθμη της στέψης των μονολιθικών τμημάτων των πεσσών όπου αγκυρώνονταν ογκώδεις μεταλλικοί ελκυστήρες, διαπιστώθηκε ότι η οξείδωσή τους είχε προκαλέσει εκτεταμένες τοπικές θραύσεις ακόμα και στο υπερκέιμενο μέλος του κιονόκρανου. Έτσι, ενώ τα αρχικά συμπεράσματα σε ότι αφορούσαν τη γενική διαμόρφωση των φορέων αλλά και τα στοιχεία εκείνα της παθολογίας που υποδείκνυαν τη σεισμική τους τρωτότητα δεν διαφοροποιήθηκαν, έγινε φανερό ότι ο φορέας θα παρουσίαζε μειωμένη απομένουσα φέρουσα ικανότητα, ακόμη και μετά τις συγκολλήσεις ή συμπληρώσεις των μελών του.
4. ΤΕΛΙΚΕΣ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΕΠΕΜΒΑΣΕΙΣ, ΟΠΩΣ ΠΡΑΓΜΑΤΟΠΟΙΗΘΗΚΑΝ
Κρίθηκε λοιπόν επιβεβλημένη από τους μελετητές, στην φάση εκτέλεσης των εργασιών, η επαναπροσέγγιση της αρχικής προτεινόμενης διάταξης αύξησης της δυσκαμψίας, καθώς η τεχνολογία των dampers δεν παρουσίαζε περαιτέρω εξέλιξη, ενώ η ανάγκη ενίσχυσης του υπάρχοντος φορέα ήταν επιτακτική. Στο πλαίσιο αυτό διερευνήθηκε μεταξύ άλλων και η προσθήκη συστήματος ενίσχυσης των μονολιθικών πεσσών της κατώτερης στάθμης από σκυρόδεμα, προκειμένου να αυξηθεί η συνολική δυσκαμψία του φορέα, αλλά και η φέρουσα ικανότητα των διατομών καθώς σε αυτή την περιοχή αστοχεί περισσότερο η κατασκευή. Η ενίσχυση αυτή διαφοροποιείται από την προυπάρχουσα ενίσχυση με έγχυτο μανδύα Ω.Σ. στο ΒΔ κωδωνοστάσιο καθώς σχηματίζει νάρθηκα μόνο στα μονολιθικά τμήματα των πεσσών και έτσι δεν επηρεάζει τη λειτουργία των αρμών μεταξύ των σπονδύλων, ενώ στη βάση εδράζεται με τον ίδιο τρόπο που εδράζονται και οι ίδιοι οι μονολιθικοί πεσσοί (εν ξηρώ, με διακοπή σκυροδέτησης). Λειτουργεί δηλαδή ως τοπική ενίσχυση της διατομής των πεσσών στην περιοχή εκείνη όπου αποδεδειγμένα έχουν εμφανισθεί σημαντικές βλάβες και όχι ως μία μονολιθική κατασκευή που αναιρεί τη μέχρι τώρα λειτουργία του αρχικού αρθρωτού φορέα.
Από τις υπολογιστικές διερευνήσεις προκύπτει ότι ο συνδυασμός των δύο ενισχύσεων προσδίδει συγκριτικά σημαντική βελτίωση στη δυσκαμψία του φορέα και άρα στην αντισεισμική συμπεριφορά του. Ταυτόχρονα εξασφαλίζονται δύο επίπεδα ασφαλείας, ενώ ειδικά το μεταλλικό σύστημα δυσκαμψίας μπορεί να θεωρηθεί ως ένα μόνιμης φύσεως μέτρο άρσης της επικινδυνότητας σε σεισμό. Τέλος οι ενισχύσεις αυτές είναι πλήρως αναστρέψιμες.
Με βάση την πραγματική κατάσταση του κωδωνοστασίου, η Υπηρεσία πλέον αποδέχθηκε την αναγκαιότητα των πρόσθετων αυτών επεμβάσεων που υποβλήθηκαν από τους μελετητές.
5. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ
Από όλη την παραπάνω διαδικασία προσέγγισης των στερεωτικών προβλημάτων του μνημείου έγινε αντιληπτή η σημασία της συνεχούς παρουσίας των μελετητών κατά τη διάρκεια των εργασιών αποκατάστασης, καθώς είναι σε πολλές περιπτώσεις πιθανόν, πέρα από την ολοκλήρωση της αναλυτικής τεκμηρίωσης του μνημείου, να απαιτηθεί η επαναπροσέγγιση και αναπροσαρμογή κάποιων από τις παραμέτρους που διαμορφώνουν τις προτάσεις αποκατάστασης. Οι παράμετροι μπορεί να είναι το ίδιο το δομικό σύστημα (τα αφανή του στοιχεία) και η πλήρως διαπιστωμένη παθολογία του φορέα, οι οικοδομικές φάσεις, μορφολογικά στοιχεία κλπ. Επιπλέον θα μπορούσε να ειπωθεί ότι ακόμα και αν δεν προκύπτουν κρίσιμα νέα στοιχεία ή ευρήματα κατά τη διάρκεια των εργασιών, η συνεχής παρουσία των μελετητών και η ενεργός συμμετοχή τους στην τεκμηρίωση και την λήψη αποφάσεων δίνει την δυνατότητα επαναπροσδιορισμού και επαναξιολόγησης των στόχων που τα μέτρα αποκατάστασης έχουν. Από μία τέτοια διαδικασία, είναι βέβαιο ότι επιτυγχάνεται η βελτιστοποίηση του τελικού αποτελέσματος αλλά και εμπλουτίζεται η προσπάθεια για την ουσιαστική προαγωγή της γνώσης πάνω στα αναστηλωτικά ζητήματα.

  Ολύμπου 40, Γέρακας, Αττική / τηλ:2106392213 / info@diastylos.gr